✝ წმიდა ილია მართალი
20 ივლისი / 2 აგვისტო
1857 წელს ილია პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტი გახდა. უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში ილია ძალიან დაუახლოვდა მაშინ პეტერბურგში მყოფ ქართველ ინტელიგენციას.
„რას ვეტყვი მე ჩემს ქვეყანას ახალს და რას მეტყვის იგი მე?.. შევძლებ კი, რომ მას ღვიძლი სიტყვა ვუთხრა და ამ სიტყვით გულის ძგერა გამოვუწვიო?” – ასე კითხულობდა ახალგაზრდა ილია.
ილიას მიაჩნდა, რომ „როგორც კაცად არ იხსენება ის მაწანწალა”, რომელსაც „აღარ ახსოვს ვინ არის, საიდან მოდის და სად მიდის, ისეთ ერსაც კი, რომელსაც ივიწყია თავისი ქვეყანა, ისტორია, ენა, ჩვეულება – ვეღარ დაუჭერს ვინმე ხელს”.
ეროვნული ინტერესები აიძულებდა ილიას, ისტორიკოსის ფუნქციები ეკისრა: მატიანეებს უღრმავდებოდა, იძიებდა, იკვლევდა და საქართველოს ისტორიის ის ფურცლები ქართველ საზოგადოებას შეახსენებდა, რომლებიც ეროვნული ამბიციის გასაღვიძებლად გამოდგებოდა.
დიდი ქართველი მოღვაწე ხშირად იმეორებდა: „რა ენა წახდეს, ერიც დაეცესო”. იგი ზრუნავდა ენის სიწმინდისათვის, იბრძოდა მისი უფლებების დაცვისათვის.
ილიამ ჩაუდგა სული ბევრ ეროვნულ საქმესაც: მან დააარსა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება, ძველ ქართულ ხელნაწერთა გამოკვლევა-გამოცემის ინიციატორი გახდა.
ჯერ კიდევ თავისი მოღვაწეობის დასაწყისში განაცხადა ილია მართალმა: „სამი ღვთაებრივი საუნჯე დაგვრჩა ჩვენ მამა-პაპათაგან: მამული, ენა და სარწმუნოება”.
ილიას მოღვაწეობა იმდენად აღიზიანებდა და აშინებდა ეკლესიისა და ყოველგვარი ეროვნულობის წინააღმდეგ საბრძოლველად შექმნილი საიდუმლო ორგანიზაციები, რომ 1907 წელს მათ ილიას მოკვლა გადაწყვიტეს.
1907 წლის 30 აგვისტოს თბილისიდან საგურამოს მიმავალი ეტლი, რომელშიც ილია და მისი მეუღლე ოლღა გურამიშვილი იმყოფებოდნენ, წიწამურთან გამჩხვალეს. ილია სასიკვდილოდ დაჭრეს.
ილიამ კი სიცოცხლეშივე შეუნდო თავის მკვლელებს ცნობილი ლექსით „ლოცვა”: „მამაო ჩვენო, რომელი ხარ ცათა შინა, მუხლმოდრეკილი, ლმობიერი ვდგავარ შენ წინა; არცა სიმდიდრის, არც დიდების თხოვნა არ მინდა, – ოღონდ ერისა ჩემის სიკეთე მაქვს მინდა”.
1987 წელს საქართველოს ეკლესიის წმიდა სინოდმა განიხილა ილია ჭავჭავაძის ღვაწლი ერისა და ეკლესიის წინაშე და განაჩინა: „ილია ჭავჭავაძე, ეს დიდი ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე, მწერალი და ეროვნული გმირი, შეიერთება წმიდა მამათა გუნდს”.